Doğu Türkistan’daki hak ihlallerinin dijitalleşen boyutunu ortaya koymayı hedefleyen “Doğu Türkistan İnsan Hakları İhlalleri Endeksi 2025”, 16 Şubat'ta İstanbul’da düzenlenen bir etkinlikle kamuoyuna tanıtıldı. Doğu Türkistan İnsan Hakları İzleme Derneği (ETHR) tarafından hazırlanan endeks, bölgedeki baskı mekanizmalarının 2024’teki “güvenlik odaklı” sistemden, 2025 itibarıyla yapay zeka destekli otomatik bir “Dijital Apartheid” modeline dönüştüğünü gözler önüne seriyor.
YAPAY ZEKA İLE DERİNLEŞEN GÖZETİM
Endekse göre, Doğu Türkistan’daki baskı artık yalnızca fiziksel alanla sınırlı değil. Yapay zeka destekli dijital denetim, etnik ve dini grupların izlenmesini çok daha kapsamlı ve karmaşık hâle getiriyor. Endeks, dijital gözetim, zorla çalıştırma, din özgürlüğü ihlalleri ve çocuk hakları gibi 14 farklı tematik başlık altında sistematik ihlalleri raporluyor.
ÇOK DİLLİ TARAMA VE GERÇEK ZAMANLI İZLEME
Endeks, Arapça, Çince, İngilizce, Uygurca ve Türkçe dillerinde yapılan açık kaynak taramalarıyla hazırlandı. Bu sayede bölgedeki gelişmeler sürekli takip edilebiliyor ve ihlallerin yoğunluğu ile zaman içindeki seyrine dair kapsamlı veriler elde ediliyor.
ÇİNLİLEŞTİRME POLİTİKALARINA VURGU
Rapor, Çin’in bölgedeki propaganda stratejilerine de dikkat çekiyor. Gazetecilerin davet edilmesi, sosyal medya fenomenlerinin Çin odaklı içerik üretmesi ve camilerin yeniden Çin mimarisine uygun olarak inşa edilmesi, bölgedeki kültürel asimilasyon ve “Çinleştirilme” sürecinin göstergeleri olarak değerlendiriliyor.
KÜLTÜREL BASKILAR
Endeks ayrıca, kültürel baskı ve nüfus transferi konularına da işaret ediyor. Camiler ve okulların yeniden inşası, kuşaklar arasında kültürel kopukluk yaratmayı ve yerel kimliğin silinmesini amaçlayan bir strateji olarak öne çıkıyor.
