Türk dünyasının farklı coğrafyalarda yaşayan halklarının sözlü ve edebi geleneklerinde, pek çok ortak öge ve benzer anlatı motifleri dikkat çekiyor. Araştırmalar, bu benzerliklerin eski kabilelerin ortak kökenlere ve tek bir folklorik mirasa sahip olmasından kaynaklandığını ortaya koyuyor. Azerbaycan Devlet Üniversitesi Azerbaycan Edebiyatı Tarihi Bölümü’nden Doç. Dr. Muhammed Muhammedov, bu değerlendirmeyi AZERTAC’a açıkladı.
Muhammedov, 8. yüzyılda Göktürk Kağanlığı’nın yıkılmasının ardından yönetime geçen Uygurların Kırgızları kısa süreli bir bağımlılık altına aldığını, ancak Kırgızların mücadelesi sonucunda 840 yılında liderleri Ajo’nun kendini han ilan ettiğini belirtti. Efsanevi kahraman Manas'ın tarihi prototipi olarak kabul edilen Ajo, 847 yılında hayatını kaybetmişti.
Muhammedov, yaptığı değerlendirmede Kırgız halkının epik geleneğinde Manas’ın cesareti ve kahramanlığıyla efsanevi bir figür haline geldiğini vurguladı. “Kırgızlar Manas’ı yalnızca edebi bir eser olarak değil, aynı zamanda tarihî hafızalarının ifadesi olarak da kabul ediyor. Dünyaca ünlü yazar Cengiz Aytmatov da Manas’ı ‘Kırgız halkının simgesi’ olarak nitelendirmiştir” dedi.
MANAS DESTANI DÜNYANIN EN BÜYÜK EPİK ESERLERİNDEN BİRİ
Uzman, Manas Destanı’nın hacim olarak dünyanın en büyük nazım eserlerinden biri olduğunu vurguladı. Destanın bölümleri 19. yüzyılda Çokan Velihanov ve Vasili Radlov tarafından yazıya geçirilmiş, daha sonra Rusçaya çevrilmişti. 1885’te Radlov, eseri Kırgızca aslı yerine Rus transkripsiyonuyla yayımlamış, sistemli derleme ve incelemeler ise 20. yüzyılda gerçekleşmiştir.
TÜRK DÜNYASINDAN ORTAK MOTİFLER
Muhammedov, Kıpçak kökenli Kırgızların Manas’ı, Oğuz kökenli Türklerin Dede Korkutu ve Karluk kökenli Özbeklerin Alpamış destanının farklı coğrafyalarda şekillenmiş olmasına rağmen, ortak bir Türk dünya görüşünü yansıttığını vurguladı.
Uzman, Manas ve Dede Korkut arasında paralellikler olduğunu kaydetti. Değerlendirmesinde şu ifadelere yer verdi:
Her iki destanda, evlat hasreti çeken ailelerin kurtuluşu toplu dualar ve törenlerle sağlanıyor; olağanüstü güçlere sahip kahramanlar ortaya çıkıyor ve cesaret motifleri erken yaşlarda beliriyor. Manas’ın Kalmıklarla mücadelesi ile Bamsı Beyrek’in haydutlarla savaşı arasında ideolojik yakınlık bulunuyor. Her iki destanda kutsal figürler de önemli bir rol oynuyor. Manas’ta Hızır kahramana yardım ediyor, Dede Korkut’ta ise Hızır, Buğacı’yı ölümden kurtarıyor. Ayrıca her iki destanda bilge danışmanlar, Manas’taki Bakay ve Dede Korkut’taki Korkut Ata, halkın manevi dayanağı olarak karşımıza çıkıyor.
Motiflerde de benzerlikler olduğunu belirten Muhammedeov, Manas’taki Yalnızgöz ile Dede Korkut’taki Tepegöz arasında paralellikler olduğunu söyledi. “Her iki karakterin tek gözlü olması ve gözlerinin canın içinde bulunması bu benzerliğin somut örneğidir” ifadesini kullandı.
